Van wandelen word je beter, en dat geldt breed

Wij beginnen bij punt één, want daar staat de grond vast. Van wandelen word je aantoonbaar beter, en dat geldt verrassend breed. Ervaar je stress, dan helpt wandelen aantoonbaar om tot rust te komen. Ervaar je metabole klachten? Dan is wandelen een van de eenvoudigste manieren om de gezondheid te verbeteren. Ook preventief. Heb je dus klachten rond hart- of vaataandoeningen, COPD of diabetes? In overleg met je arts of fysiotherapeut, wordt vaak hetzelfde advies gegeven: ga vooral ook wandelen. Wandelen is daarmee een van de best onderzochte en meest toegankelijke vormen van gezondheidswinst die wij kennen.

En dat is precies waarom wij onszelf De Wandelcoach zijn gaan noemen. Niet omdat wij bomenknuffelaars zijn, maar omdat wandelen aantoonbaar effectief is. Het eerste wat je bij De Wandelcoach dus gaat doen is wandelen: schoenen aan en naar buiten. Onze bedrijfsnaam benadrukt op voorhand, je gaat wandelen. Want daarmee hebben wij dat eerste gezondheidseffect alvast te pakken. Alles wat daarna komt, hangt af van wat wij onderweg aantreffen.

Wat geldt voor de fysieke gezondheid, geldt ook voor de mentale gezondheid. Voor wat betreft dat laatste, daar wijzen drie verschillende soorten onderzoek dezelfde kant op. Een meta-analyse van gerandomiseerde proeven liet zien dat wandelen sombere klachten met een middelgroot effect vermindert, en dat juist de somberste mensen er het meeste baat bij hadden (1).

Een cohortonderzoek onder ruim honderdnegentigduizend mensen vond dat meer bewegen samenhangt met een lager risico op depressie, met de grootste winst in de allereerste stappen (2). En een netwerk-meta-analyse van tweehonderdachttien proeven plaatste wandelen bij de werkzaamste vormen bij een vastgestelde depressie, vergelijkbaar met gesprekstherapie en sterker dan antidepressiva alleen (3).

Dat klinkt stevig, maar dat beeld moeten wij helaas nuanceren. Want van die laatste studies voldeed er maar één aan de strengste kwaliteitseis. Het tweede onderzoek toont weliswaar samenhang, alleen: geen oorzaak. De ontwikkelrichting gaat dus onmiskenbaar de goede kant. Ons punt één blijft dus snoeihard staan: Wandelen werkt!

Maar, werkt wandelcoaching?

En dan begint het lastiger te worden. Want al dat bewijs gaat over wandelen, niet over wandelcoaching. Zodra wij naast die mens gaan lopen en het een coachgesprek wordt, verandert de vraag. Voegt de coach iets toe, of had je net zo goed met een vriend kunnen gaan wandelen?

Lange tijd was het antwoord een schouderophalen. Maar er begint zicht te komen. In het boek Zin en onzin over Coaching nemen Eefje Rondeel en Aveline Dijkman de wetenschap rond coaching kritisch onder de loep, en zij wijden er een heel hoofdstuk aan wandelcoaching (4). Hun tussenstand is nuchter en, eerlijk gezegd, voorzichtig positief. Wandelcoaching doet niet onder voor gewone coaching aan tafel. En op het gebied van geestelijke gezondheid lijkt het zelfs iets toe te voegen ten opzichte van samen wandelen met een vriend of vriendin. Loopt er een coach met je mee, dan houd je waarschijnlijk minder stress- en burn-outklachten over dan wanneer je niets zou doen (4, 6).

Er worden dus wel degelijk effecten gevonden. Maar het is nergens hard bewijs. De onderzoeken zijn klein, kennen haken en ogen, en, misschien wel het belangrijkst, het blijft grotendeels onduidelijk welk werkingsmechanisme er onder die effecten ligt. Wij weten dus iets, maar nog lang niet genoeg. En dat doet ertoe. Want zeker als praktijk die De Wandelcoach heeft, is essentieel te weten welk effect je wel en niet mag beloven aan klanten en opdrachtgevers. Juist die eerlijkheid houdt ons scherp op de kwaliteit, de veiligheid en de zorgvuldigheid van onze coaching, en op de vraag die wij onszelf telkens blijven stellen: wat zijn wij met wandelcoaching als interventie nu eigenlijk aan het doen?

Het eerlijke onderzoek

Dat is een eerlijke en moeilijke vraag, en voor het eerst is er een onderzoek dat haar rechtstreeks probeert te beantwoorden. Studenten van de Open Universiteit legden wandelcoaching naast twee alternatieven die elk de helft van het verhaal vertegenwoordigen: gewone coaching binnenskamers, die wel de coach heeft maar niet de natuur en de beweging, en samen wandelen in een groep, die wel de natuur en de beweging heeft maar niet de coach (4, 5). Dertig wandelcoachees, zesenvijftig groepswandelaars en negentig mensen die binnen werden gecoacht.

De opzet verdient een compliment, want door twee actieve vergelijkingsgroepen te gebruiken kun je het eigen aandeel van de coach en dat van de natuur uit elkaar trekken. De uitkomst, voorzichtig geformuleerd: op welbevinden was er geen verschil. Maar op geestelijke gezondheid gingen de wandelcoachees meer vooruit dan de groepswandelaars, en op het behalen van hun doelen meer dan de mensen die binnen werden gecoacht. Met andere woorden: de coach lijkt iets toe te voegen aan de kale wandeling, en de wandeling lijkt iets toe te voegen aan de coaching.

En dan de beperkingen, die de onderzoekers zelf nadrukkelijk benoemen. Er was geen loting, dus of de vooruitgang werkelijk door de wandelcoaching kwam, is niet zeker. De wandelgroep was klein en de periode kort. Bovendien verschilden de groepen al bij aanvang: ruim de helft van de wandelcoachees had stevige stress- of burn-outklachten, terwijl de groepswandelaars voor hun plezier liepen.

De wandelcoachees begonnen dus op een lager punt en hadden meer ruimte om te stijgen. Dat is geen detail, maar een serieuze verklaring die naast de wandelcoaching overeind blijft: mogelijk boekten zij vooral meer vooruitgang omdat er bij hen meer te winnen viel. De onderzoekers trekken daarom een voorzichtige conclusie, en die nemen wij over. Wandelcoaching doet in elk geval niet onder voor gewone coaching, en lijkt op geestelijke gezondheid iets toe te voegen boven samen wandelen, maar meer en beter onderzoek is nodig om dat te bevestigen.

Wat dit onderzoek voor ons wel extra bruikbaar maakt, los van de bewijskracht, is de groep die werd onderzocht. De deelnemers waren grotendeels mensen met stress- en burn-outklachten, en daarmee lijken zij op onze eigen klanten. Dat zegt niets over de grootte van het effect, maar wel iets over de toepasbaarheid: wat hier is gemeten, is gemeten bij mensen zoals die wij begeleiden.

De boeiender vraag: waarom zou het werken?

Langzaamaan begint toch ook punt twee te kantelen. En dan dient zich een nog veel interessantere vraag aan dan enkel of het werkt. Namelijk: waarom werkt het dan. En daar lopen twee sporen samen die ons vak van binnenuit raken.

Het eerste spoor loopt door de natuur en de beweging. De natuurlijke omgeving lijkt onze aandacht en ons probleemoplossend vermogen te herstellen, daglicht en beweging hebben hun eigen gunstige werking, en het naast elkaar lopen, in plaats van tegenover elkaar zitten, maakt het gesprek minder beladen en gelijkwaardiger (4). Dat zijn geen bewezen conclusies, maar plausibele verklaringen.

Het tweede spoor is voor ons het meest boeiend, en zij loopt via de therapie. Hoe meer onderzoekers begrijpen waaróm gesprekstherapie werkt, hoe duidelijker het wordt dat een groot deel van dat effect niet in de techniek zit, maar in de relatie: in vertrouwen, in afstemming, in een gedeeld doel. Onze bronnen noemen dat de werkalliantie, en wijzen haar aan als een van de sterkste voorspellers van een goede uitkomst. Coaching deelt die relationele kern met therapie; zelfs al is coaching geen therapie. En dus geeft elk nieuw inzicht in waarom de relatie in therapie werkt, ons indirect zicht op hoe coaching zou kunnen werken bij iemand met depressieve klachten. Niet als bewijs, maar als een steeds beter onderbouwd vermoeden.

Of je nu wel  of niet wandelt: het opvallende is dat wandelcoaching die twee sporen, de natuur en de relatie, in één eenvoudige handeling bundelt. Niet als slim ontworpen interventie, maar als vanzelfsprekend gevolg van wat het is: samen buiten lopen en praten. Daar ligt, vermoedelijk, waarom een begeleide wandeling meer zou kunnen zijn dan de som van bewegen en praten. En daar wordt punt twee, met de jaren, langzaam scherper.

Wat dit verandert aan hoe wij coachen

Intussen verandert het bewijs wél iets aan ons dagelijks werk. Het grote depressieonderzoek vond dat sombere mensen baat hadden bij een duidelijke, gestructureerde opdracht in plaats van veel vrije keuze (3). Waar wij geneigd zijn een overweldigde mens alle ruimte te geven, pleit dat voor zachte maar heldere kaders: een vast moment, een herkenbare route, een afspraak om samen te gaan. Tegelijk weten wij dat te veel sturing de motivatie ondermijnt, dus de kunst is een warme, duidelijke richting waarbinnen de klant eigenaar blijft van zijn doel. En de eerste stap telt het zwaarst: klein beginnen is niet de mindere keuze, het is waar de meeste winst woont (2). De verbinding waarin wij lopen is daarbij vermoedelijk geen bijzaak, maar mede de werkzame stof.

Altijd naast de zorg, nooit in haar plaats

Juist omdat het bewijs voor bewegen zo overtuigend wordt, scherpt het onze grens aan in plaats van haar te vervagen. Wij werken prognosegestuurd, niet diagnosegestuurd, en die keuze is geen woordenspel maar onze bescherming en die van de klant. Hoe krachtiger het middel, hoe groter de verleiding om het als behandeling in te zetten, en precies dat mogen wij niet. Een goede coach kent de grens van zijn bekwaamheid en zoekt de samenwerking met een arts of behandelaar wanneer de klachten die grens overschrijden. Verwijzen is geen falen, het is een vakkundige daad. Wij blijven daarna vaak gewoon meelopen, soms ook naast de zorg.

Daarbij helpt het te weten dat niet elke somberheid dezelfde is. De ene komt voort uit een biochemisch ontregeld brein, de andere uit een leven dat is uitgehold, met verloren werk, verloren ritme, verloren betekenis. Wij hebben dat onderscheid elders apart uitgewerkt, maar de gevolgtrekking past hier. Het bewijs dat bewegen en verbinding helpen, geldt het zuiverst daar waar een leven weer gevuld mag worden, en dat is precies ons domein. Waar de somberheid vooral biochemisch wortelt, is de wandeling een waardevolle metgezel van de zorg, maar niet de zorg zelf.

Terug aan de keukentafel

En zo komen wij terug bij die ene vraag, vroeg in een traject. Gaat dit werken? Het eerlijke antwoord is rijker geworden dan een jaar geleden. Van het wandelen weet ik het: dat helpt, en breed. Van de wandelcoaching kan ik nog steeds niet zeggen dat het bewezen is, maar wel dat het eerste directe onderzoek en de vermoede mechanismen hoopvol dezelfde kant op wijzen, en dat wij precies dat blijven onderzoeken. Geen genezing dus, en geen toverpil. Wel een goed onderbouwde richting, naast de zorg en nooit in haar plaats.

Dat is, vermoedelijk, wat een serieus vak onderscheidt van een mode. Niet de stelligheid waarmee het zijn waarde verkondigt, maar de eerlijkheid waarmee het zijn eigen vraagtekens benoemt, en het geduld waarmee het op antwoorden wacht. Wij lopen die vraag niet voorbij. Wij lopen ermee.

Maar dan, wij zijn niet afhankelijk van dat antwoord. En wellicht zit het bijzondere van onze aanpak juist in het feit dat wij dat ook niet hoeven te claimen. Wij bouwen onze waarde niet op een overspannen belofte over wandelcoaching, maar op een methodische werkwijze waarin wandelen slechts één van de middelen is.

Onze opdracht ervaren wij dan ook groter: mensen opnieuw competent leren leven. In verenigbaarheid met het leven in het algemeen, met hun persoonlijke leven in het bijzonder, met de realiteit van ziekte, klachten en lijden, en uiteindelijk met arbeid als betekenisvol onderdeel van dat leven. Dáár begint duurzame inzetbaarheid. Niet bij de wandeling zelf, maar bij wat iemand door onze begeleiding weer leert dragen, kiezen, doseren, opbouwen en volhouden.